रक्षा मन्त्रालयका अनुसार, भारत अब रक्षा उपकरणको आयातकर्ता मात्र रहेन, तर विश्वभर उदीयमान निर्यातकर्ता बनेको छ। गत आर्थिक वर्षमा, भारतले हतियार, गोलाबारुद, उप-प्रणाली, पार्टपुर्जा र पूर्ण सैन्य प्लेटफर्महरू सहित ८० भन्दा बढी देशहरूमा रक्षा उपकरणहरू निर्यात गरेको थियो।
रक्षा मन्त्रालयले अप्रिल १ मा जारी गरेको विज्ञप्तिमा भनिएको छ, “भारतले आत्मनिर्भरतातर्फ अघि बढ्दै रक्षा क्षेत्रमा स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिएको छ।”
आर्थिक वर्ष २०२५ मा नयाँ रेकर्ड, आर्थिक वर्ष २०२६ को लक्ष्य रु ३०,००० करोड छ। रक्षा निर्यातले आर्थिक वर्ष २०२४-२५ मा १२% को वृद्धि दर्ता गरेको छ, जुन आर्थिक वर्ष २०२४ मा रु २१,०८३ करोडबाट बढेर रु २३,६२२ करोड पुगेको छ। एक वरिष्ठ अधिकारीले मनीकन्ट्रोललाई बताए कि सरकारले आर्थिक वर्ष २०२६ मा रु ३०,००० करोडको रक्षा निर्यात हासिल गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
सरकारले २०२९ सम्ममा ५०,००० करोड रुपैयाँको रक्षा निर्यात लक्ष्य पनि राखेको छ। यसक्रममा
सरकारी नीतिहरूले नयाँ बाटो खोलेको छ।
भारत सरकारले रक्षा निर्यात बढाउन धेरै कदम चालेको छ: यसमा उद्योग अनुमति-पत्र प्रक्रिया सरलीकृत गरेको छ।
धेरै उपकरण र कम्पोनेन्टहरूलाई अनुमति-पत्र प्रक्रिया
व्यवस्थाबाट बाहिर निकालिएको छ।
OGEL (ओपन जनरल एक्सपोर्ट अनुमति-पत्र) जस्ता प्रणालीहरू लागू गरिएको थियो, जसले एकल अनुमतिमा धेरै निर्यातहरूलाई अनुमति दिएको थियो।
विदेशी रक्षा प्रदर्शनीहरू (जस्तै श्रीलंका, युएई, बहराइन, सिंगापुर) मा भाग लिन अनुमति दिइएको थियो।
रक्षा मन्त्रालयको डिजिटल पोर्टल प्रणाली मार्फत निर्यात क्लियरेन्स प्रक्रियाहरू तीव्र पारिएको थियो। FY25 मा १,७६२ निर्यात अनुमतिहरू प्रदान गरिएको थियो, जुन गत वर्षको तुलनामा १६.९२% बढी हो।
DPSU र निजी क्षेत्रको महत्त्वपूर्ण भूमिका
निजी कम्पनीहरूले FY25 मा भारतको रक्षा निर्यातमा १५,२३३ करोड रुपैयाँ योगदान गरेर रक्षा सार्वजनिक क्षेत्रका उपक्रमहरू (DPSUs) ले ८,३८९ करोड रुपैयाँ योगदान गरे। यसले गत वर्षको तुलनामा DPSU मा ४२.९% को वृद्धि देखाउँछ, जसले भारतीय रक्षा उत्पादनहरूको विश्वव्यापी स्वीकृतिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।
यी देशहरूमा सबैभन्दा बढी निर्यातको क्रममा भारतले हाल १०० भन्दा बढी देशहरूमा रक्षा उपकरणहरू निर्यात गर्दछ। अमेरिका, फ्रान्स र आर्मेनिया भारतका शीर्ष तीन निर्यात गन्तव्यहरू हुन्। साथै, दक्षिण-पूर्वी एसिया र दक्षिण अमेरिकाका देशहरू पनि प्रमुख ग्राहकहरूको रूपमा देखा परेका छन्।
भारतका प्रमुख निर्यात उत्पादनहरू भारतको
निर्यात सूचीमा समावेश छन्: बुलेटप्रुफ ज्याकेटहरू,
डोर्नियर (Do-२२८) विमान
चेतक हेलिकप्टर,
उच्च-गति इन्टरसेप्टर डुङ्गाहरू, हल्का तौलका
टार्पेडो, हतियार
सिमुलेटरहरू, रात्रि दृष्टि उपकरणहरू, HF रेडियोहरू, बख्तरबंद सुरक्षा सवारी साधनहरू अनि राडार प्रणालीहरू।
पूर्व DRDO निर्देशक रवि गुप्ताका अनुसार, “भारतले वर्तमानको लागि मात्र नभई भविष्यका युद्धहरूको लागि पनि आवश्यक प्रविधिहरूमा महारत हासिल गरेको छ। AI-आधारित युद्ध प्रणालीहरूको उत्पादन अब भारतमा पनि सम्भव छ।”
अगाडिको बाटो एलारा
क्यापिटलको रिपोर्ट अनुसार, भारतले “मित्र देशहरू” मा निर्यात गर्न सकिने लगभग १६० सैन्य प्लेटफर्म, हतियार र प्रणालीहरू पहिचान गरेको छ। यसमा समावेश छन्:
१९ वैमानिक प्रणालीहरू,
४१ हतियार र लडाई प्रणालीहरू, ४ मिसाइल प्रणालीहरू, २८ नौसेना प्रणालीहरू अनि १० जीवन सुरक्षा उपकरणहरू।।
